براى معاويه على و عثمان هردو يكى بودند . اگر عثمان نمرده بود و على در كار نبود هم هرطور بود عليه عثمان تحريك مىكرد كه عثمان را بردارد و خودش سر جاى او بنشيند . خوارج اصلًا حسابشان حساب ديگرى بود . خوارج را نيز بيشتر و بهتر از هر كسى خود حضرت امير تحليل كرده . حضرت امير خوارج را يك عده مردم مذهبى متعصب جاهل احمق مىداند . آنچه كه عايشه را برانگيخت غير از آن چيزى است كه خوارج را برانگيخت . آنچه كه معاويه را برانگيخت غير از آن چيزى بود كه خوارج را برانگيخت . در نهج البلاغه مىفرمايد : جُفاةٌ طَغامٌ . . . لَيْسوا مِنَ الْمُهاجِرينَ وَ الْانْصار « 1 » يك مردمِ - به تعبير ما - بدْوىِ بىفرهنگِ بىاطلاعى كه اصلًا اسلام را نمىشناسند ، تأديب نشده‌اند و در اسلام پرورش پيدا نكرده‌اند ، ادبشان ادب اسلامى نيست ، فكرشان فكر اسلامى نيست . اينها فقط گرايش به اسلام پيدا كردند و بعد چسبيدند به عبادت كردن ، شب تا صبح عبادت كردن ، و بعد عقايد جاهلانه‌اى كه پيدا كردند ، دنبال اينها را سفت گرفتند . معمولًا آدمهاى جاهل ، تنگ نظر هستند . دچار تنگ نظرى همهء مقدّسهاى جاهل شدند : فلان كس كافر شد ، گناه كبيره موجب كفر است ، على كافر شد و . . . و اما آن مردمى كه اعتزاليون بودند مثل سعد وقاص و اسامة بن زيد و زيد بن ارقم كه كنار كشيدند . اينها نيز گروه ديگرى بودند . يك مردم عافيت طلبى بودند ، به خيال خودشان راهى را پيش گرفتند كه هم به دنيايشان ضرر نرسد هم به آخرتشان . خواستند راهى را انتخاب كنند كه هم دنيا را داشته باشند هم آخرت را ، به معناى اينكه به دنيايشان صدمه‌اى نرسد به آخرتشان هم صدمه‌اى نرسد . اگر با على بجنگند آخرت را از دست داده‌اند ، اگر على را همراهى كنند دنيايشان را از دست داده‌اند ، پس پايمان را كنار مىكشيم ، نه دنيايمان را از دست مىدهيم نه آخرتمان را . فكر نكردند كه اگر تو با على بجنگى آخرت را از دست داده‌اى ، اگر از على هم كنار بكشى آخرت را از دست داده‌اى . آخرت را از دست دادن فقط به اين نيست كه با على بجنگى . وقتى كه على را كمك نكنى او را مخذول كرده‌اى . خودش فرمود : خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ يَنْصُرُوا الْباطِلَ « 2 » . به نصرت باطل نشتافتند اما حق را خِذلان كردند . خذلان حق هم گناه است . نه فقط نصرت باطل گناه است ، خذلان حق هم گناه است . قرآن تصريح مىكند : وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ « 3 » . مىگويد اگر جنگ داخلى ميان مسلمين پيش آمد اول برويد كوشش كنيد ميان اينها اصلاح كنيد ، بسا هست سوء تفاهمى در كار باشد . اگر برايتان روشن شد كه سوء تفاهم در كار نيست بلكه يكى از اين دو گروه طغيانگر و مغرض است

--> ( 1 ) خطبهء 236 . ( 2 ) نهج البلاغه ، حكمت 12 . ( 3 ) حجرات / 9 .